EL CEZERİ KİMDİR?

Bu bilim adamı çağımızdan yüzlerce yıl önce keskin zekası ile elektrik kullanmadan yalnız su ve mekanik parçalarla çalışan makineler yapmış ve günlük hayata aktarmıştı. Adı Cizreli Eb-ül-İz olan bu mucit bundan 800 küsur yıl önce 1100–1200 senelerinde  yaşadı. Dolayısıyla Eb-Ül-İz bütün icatlarını Leonardo’dan tam 150 yıl önce yapmış ve kitaplaştırmış. 

Selçuk Türkleri zamanından bahsediyoruz. Bu inanılmaz öykünün tek kanıtı yüzyıllara dayanmış ve müthiş icatların resimleriyle dolu orijinal kitabın el yazması kopyaları. Her zamanki gibi biz kendi bilim adamımızı tanımazken yurtdışında bilimsel kürsülerde ve tüm bilgisayar / sibernetik kitaplarında su mekaniği referanslarda yer alıyor. Tarih bize neler söylüyor? Artukoğulları Güneydoğu Anadolu'yu fethederler. 



Şimdiki Mardin , Cizre’de buluşlar yapan Abdülaziz İsmail bin Razzaz başkent Diyarbakır’a çağrılır. Yirmi beş yıl süresince üretir ve üretir. Hükümdarların büyük takdirini toplar ve hükümdar (Eb’ül Feth Mahmut İbn-i Mahmet İbn-i Karaaslan . Ne uzun isim değil mi?) tarafından bu kitabı yazmakla görevlendirilir. Verimli hayatının büyük başarılarına rağmen son aşama alçak gönüllü bir üslubu olan Eb-ül-iz 1183 yılında başlayıp 25 yıl süren icatlar kataloğunu o zamanlar resmi dil olan Arapça ile yazar.

Cezeri, bilim ve teknoloji tarihinde yaptığı olağanüstü buluşlarla ve otomatlarla bilinmektedir. Bu konuda yazmış olduğu Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar adlı eseri bu alanda yazılmış en ünlü ve en mükemmel kitaptır. Bu kitabın giriş bölümünde kitabı kaleme alış nedenini şöyle anlatır: "Bir gün Sultanın huzurundaydım ve yapmamı emrettiği şeyi getirmiştim... Ne planladığımı anladı… Bana şöyle dedi, 'eşi olmayan çalgılar yapmış, onları gücünle işler duruma getirmişsin. Seni yoran ve kusursuz şekilde inşa ettiğin bu şeyler kaybolup gitmesin. Benim için icat ettiğin bu çalgıları bir araya toplayan ve her birinden ve resimlerinden seçmeleri kapsayan bir kitap yazmanı istiyorum. Onun önerilerini kabul ettim… gerekli çalışmayı yapmak üzere gücümü topladım ve bu kitabı kaleme aldım." 

Cezeri, kitabında 50 aracın detaylı tasarımını verir. Bu araçların 6'sı su saati, 4'ü mumlu saat, 6'sı ibrik, 7'si eğlence fakatçlı kullanılan çeşitli otomatlar, 3'ü abdest almak için kullanılan otomat, 4'si kan alma teknesi, 6'sı fıskiye, 4'ü kendinden ses çıkaran araç, 5'i suyu yukarı çıkartan araç, 2'si kilit, 1'i açıölçer, 1'i kayık su saati ve Amid kentinin kapısıdır. 

Bu çalgılar hava, boşluk ve denge prensipleri ile çalışıyordu. Hava ve atmosferin özellikleri çok eskiden beri insanoğlunun ilgisini çekmiş ve meydana getirilen çalışmalar sonucunda ulaşılan kuramsal bilgiler sayesinde olağanüstü enstrümanlar üretilmiştir. Mekanik çalgıların inşasında hava ve boşluk kadar, denge de temel prensipler¬den birini oluşturmuştur. Bu prensipler M.Ö. 3. Yüzyıldan beri bilinmekteydi. Yunan Dünyasın da hava, boşluk ve denge prensipleri üzerine Ctesibios (M.Ö. 3. Yüzyıl), Philon (M.Ö. 2. Yüzyıl) ve Heron (M.Ö. 1. Yüzyıl) tarafından çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalar sonucunda da çeşitli çalgılar geliştirilmiştir.

 Bunların içinde Archimedes (M.Ö. 287–212)’i de saymak gerekir. Ancak Cezeri yardımıyla hava, boşluk ve denge konusuna ilişkin kuramsal ve pratik bilgiler doruk noktasına ulaşmıştır. O bu araçları geliştirmekle kalmadı, bu çalgılarda kullanılan özel parçaları da çok daha dakik ve duyarlı hâle getirdi. Örneğin; bu tip çalgılarda kullanılmak üzere çok kırılgan kefeler hazırladı. Cezeri'nin yaptığı kefe, ortası geniş, kenarlarına doğru darlaşan, bir yarım kayık kap şeklindeydi. Alt kenarı yakınına açılmış iki delikten bir mil geçiyor ve kefe bu milin üzerinde hareket ediyordu. Kefenin arkası, su ile doldurulduğunda dengede duracak halde ağırlaştırılmıştı. Eğer kaba kapasitesinden bir damla daha çok su ilave edilirse ucu öne doğru eğiliyor ve boşaldıktan sonrasında denge konumuna geliyordu. Bu derece duyarlı kefeleri ilk kere Cezeri yapmıştır. 

Cezeri’nin yaptığı çalgılar içinde;

 Fil Su Saati, Tavus Kuşlu İbrik, Mumlu Saatler, Abdest Almak İçin Otomatlar, Fıskiyeler, Suyu Yukarı çıkaran çalgılar bulunmaktadır. 

Bu kitabın üç nüshası kütüphanelerimizde 800 yıl durur ama bir birey çıkıp uygulayıp Teknoloji çağına hem bizim hem dünyanın bir ihtimal 500 yıl önce girmesini sağlayamaz. Geçte olsa Avrupalılar tarafından yinede bizden önce keşfedilir. Otomatik Makineler tarihinde “Çağın Doruğuna Erişmiş Büyük Mühendis İbni Razzaz Cesari adıyla saygıyla anılır. Neden buluşları bu kadar önemlidir? İlk olarak mekanizmalar süresinın çok ötesindedirler. Enerji kaynağı, yönetim mekanizması ve feedback (geribesleme) sistemlerinin tümünün su, buğu gücü ve havanın itiş gücü ile yapılmış olması mucize gibidir. Üstelik tüm buluşlar insanımsı, estetik değerlere haizdir. Ayrıca buluşları hayal ürünü değildir. 

Alman Profesörü Widemann tarafından yeniden üretilip çalıştırılmışlardır. (Erlangen Üniversitesi) Çağın harika Bilgini (Bedi-ül vakit Abdulaziz İbn-i al-Razzaz al Cesari) lakaplı Eb-ül-iz ‘in kitabının kendisi kayıptır fakat kopyaları, Topkapı Sarayı Üçüncü Ahmet Kütüphanesi (iki elyazması) ile Ayasofya Kütüphanesinde bulunur. (66 sayfası neyin kıymetli bulunduğunu anlayanlar tarafınca çalınmış olarak) Daha sonra Kültür Bakanlığı bu kopyadan “Olağanüstü Mekanik araçların Bilgisi Hakkında Kitap” adında 3000 adet tıpkıbasım kitap basmıştır. (ISBN 975-17-0698-X Kültür Bakanlığı - 1990)

Kaynak: Cezeri, el-Câmi beyne’l-İlm ve’l-Amel en-Nâfi Fî Sınaâti’l-Hiyel, (Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar) Çeviri, İnceleme ve Teknik Açıklamalar: Sevim Tekeli, Melek Dosay ve Yavuz Unat, Türk Tarih Kurumu, 2002.

İletişim Formu

Ad

E-posta *

Mesaj *

Son Yorumlar